Дзед Манюкін і ўнукі
3%

Читать онлайн "Дзед Манюкін і ўнукі"

Автор Василий Ширко

Васіль Шырко

Дзед Манюкін і ўнукі

казкі

Частка першая

Самсабе

Э-э, слухайце, саколікі, шчырую праўду раскажу, дзед Манюкін не салжэ. Раней, каб вас качкі ўбрыкнулі, нячыстай сілы, ведзьмаў розных, пярэваратняў, вурдалакаў было, не раўнуючы, як тых уюноў у старой копанцы. Яно і зразумела, паначаплялі цяперака дратоў, антэны развесілі, электрыка ноччу на слупах гарыць, вось і баяцца нячысцікі падступіцца: смальне токам, чаго добрага, дык адны ножкі ды рожкі застануцца. Ці не лепш тырчаць у балоце, якое яшчэ не паспелі асушыць, і не рыпацца? А некалі, як сцямнее, нос баішся з хаты высунуць. Ужо за парогам цікуюць люцыпары, цьфу ты, не тут казана.

Сусед наш, нябожчык дзед Мікалай, неяк раз у лесе запазніўся. Вяртаўся, калі добра-такі сцямнела. Ботаў сваіх не відаць, ды што там ботаў, ткні пальцам у вока — не заўважыш. Ідзе стары: пілой падпяразаны, сякера за поясам, каб падбадзёрыць сябе трохі, сам з сабой размаўляе. «Скора ты, Міколка, будзеш дома, — гаворыць, — гарачай капусты пасёрбаеш, а там і косці на чарэні пагрэеш…» I раптам чуе — крокі за спіной і быццам сапе нехта. Аглянуўся, боркаўскі стражнік голас падае. «Ох, чуць дагнаў, — кажа, — бяжыш ты, не раўнуючы, як на пажар. Давай прысядзем, адпачнём крышку». Дзед Міколка не надта каб стаміўся, але чаму не прысесці, калі чалавек просіць. Селі на вялікі камень пры дарозе. Стражнік выцягнуў з торбы хлеб, сала, бутэльку малака. Есць і дзеда частуе. «Добры ты чалавек, Міколка, — ляпае старога па плячы. — Дару я табе стрэльбу, бяры, палюй на здароўе…» Дзед узяў стрэльбу, пацмокаў языком, вельмі ж файная, такой у яго зроду не было. Загарэліся вочы, прыдбаць захацелася. «Толькі ці грошай хопіць у мяне заплаціць?» — пытае. «Не трэба грошай, — засмяяўся стражнік, — вось дапі малако, і плата ўся…» Стары не доўга думаючы за бутэльку і кулець астаткі малака ў рот. I адразу ж быццам праваліўся некуды. Ачомаўся пад раніцу. Працёр вочы, бачыць, вакол вада, а ён сухі, сядзіць, як жаба на купіне, сярод балота. I хто толькі перацягнуў яго сюды?.. Мац пад галавой — замест стрэльбы ламачына трухлявая. Здагадаўся дзед, што нячысцік падшуткаваў над ім…

А Камізэлька цялякаўскі… з кірмашу вяртаўся. Прадаў парасят, у карчму заглянуў, падпіў трохі, едзе і песні спявае. Дабраўся, гэта, да Прудзішчаў. Тут конь перад мастком скапыціўся. «Но-о, воўчае мяса», — хвошча каня пугаю Камізэлька, а той як укопаны стаіць, ні з месца. Злез Камізэлька з воза, бачыць, баранчык звязаны на дарозе ляжыць. I вочы такія разумныя, як у чалавека: глядзіць, не змігне. «Вот пашанцавала», — падумаў Камізэлька, за баранчыка і на воз. Паехалі далей. Едуць, едуць, конь, хоць і ўлегцы ідзе, аслабеў, ледзь ногі перастаўляе. «Ах ты, казёл смаркаты, мяшок травяны, — бэсціць каня Камізэлька, — улегцы прыстаеш… А прачуханцу ты не хочаш?..» I толькі, гэта, замахнуўся пугаю, а конь жаласна як заржэ. Спалохаўся мой Камізэлька цялякаўскі, працверазеў адразу… Глядзь на баранчыка, а той у вочы пазірае і ўсміхаецца. Збялеў Камізэлька, давай крыжы класці. Баранчык бэкае, кугукае, як дзіця, а з воза не злазіць. Тады Камізэлька ўзяў дзве саломінкі, зрабіў з іх крыж і падсунуў баранчыку пад морду… «Га-га-га…» — зарагатаў баранчык, і яго як ветрам знесла. Конь адразу падужэў — даў ходу, а там і на рысь перайшоў, быццам даганялі.

Люлька пыхнула астатні раз і патухла. Дзед выбіў аб абцас храмача попел, развязаў капшук з самасадам, натаптаў чарговую порцыю табакі. Дастаў крэсіва. Стук-грук — ні іскрынкі. «I тут нячыстая сіла лезе, — зазлаваў дзед, — нічога, абломім рогі, за намі не стане…» Ён размахнуўся, аж камяні затрашчалі, так ляснуў, сноп іскраў пасыпаўся.

Дзед кашлянуў:

— Што, жэўжыкі, прыціхлі, думаеце, крэсіва падвяло? Яно надзейней, чым сто тысяч запальнічак і яшчэ гэтулькі… Ну, то слухайце, дзед Манюкін не салжэ…

Пагнаў гэта я кароў у поле на чысты чацвер, не пашанцавала, першаму чарга выпала пасвіць. Каровы гізуюць, лётаюць, задраўшы хвасты, ведама, пасля зімы — рады, што на волю вырваліся. Ды мне ад гэтага не лягчэй. Аж дыхавіцу нагнаў, пакуль сабраў усіх у кучу. Каб шчэ трохі — сам загізаваў бы. Прагаладаўся, не тут казана, як воўк. Вала б, здэцца, з'еў. А тут мае рагулі супакоіліся, палеглі: жвачку жуюць. Думаю, і мне падсілкавацца самы раз, кішкі марша граюць. Падышоў да кусцікаў ля балотца, назбіраў ламку, палак, цяпельца невялічкае расклаў. Агеньчык гарыць сабе, а я нанізаў на ражоньчык кавалак сала і смажу. Яно цвірчыць, тук капае на хлеб: аж слінкі цякуць, так хочацца паспытаць. Здэцца, хапіў бы скварку і праглынуў гарачую цалкам. Не ведаю, як вам, саколікі, а мне такая смажаніна лепей ад усіх страў заморскіх… Ну ды смажу я, гэта, скварку, чую голас раптам. «Здароў, дзядзечка!» — быццам вітаецца нехта. Прыгледзеўся, хлопчык стаіць, з вузел ростам і не відаць самога з-пад шапкі. Хоць і мокра вакол, балота, чаравікі ў яго сухія, сам ледзь не голы: адзенне ветрам шыта, дрыжыць як асінавы ліст. «Што ты тут робіш, дзядзечка?» — пытаецца.

— Сам бачыш, — кажу, — сала смажу!

— Можна пагрэцца? Замёрз я…

— Грэйся, — кажу, — месца хопіць.

Толькі сказаў я так, хлопчык умэнт выцягнуў з кішэні жабу, нанізаў на дубец і ў агонь яе. Жаба пішчыць, варушыцца, а ён толькі зубы скаліць, пасмейваецца.

— Што з твайго сала за наедак, — кажа, — не хочаш паспытаць свежаніны?

I давай, смаркач, сваёй жабай мазаць па маёй скварцы. Гідка мне стала, не стрымаўся.

— Што гэта ты, — кажу, — нехрысць, робіш?

Схапіў я малога за каўнер ды як страсянуў, аж шапка ў таго з галавы звалілася. Бачу, рожкі тырчаць, як у гадавалага баранчыка… «Ну, пачакай, люцыпар лядачы», — думаю. Адламаў дубец з ракіты, ухапіў яго за пэтлы і давай хвастаць. Б'ю і прыказваю: «Раз, раз, раз…»

— Вой, дзядзечка, вой, — енчыць малы, — скажы два…

А я ўсё адно чаўпу: «Раз, раз, раз…» Бо ведаю, скажы два — і заявіцца двое чарцей. Тады будуць непярэліўкі. Аддубасіў нячысціка і пусціў.

— Ідзі, — кажу, — і не вяртайся, бо стаўку на горкі яблык.

— А як цябе зваць? — пытае. Дурня знайшоў, так яму я і скажу.

— Завуць мяне Сам Сабе, — гавару, — запомні: Сам Сабе!

Зарагатаў ён і пайшоў. Ідзе, аглядваецца: малы, а хітры. Але і Манюкін не лыкам шыты. Сунуся крадком, назіркам след у след. Бачу, мой хрэснік на паляну выходзіць. А там пачвар розных з свінымі лычамі, бычынымі хвастамі, ваўчынымі зубамі — мо з тысячу. Да чаго я чалавек смелы, але адчуў тут, як мурашкі па спіне паўзуць і на галаве падымаецца мой рэдкі пушок. Стхарыўся ля куста, дыхнуць баюся: крый божа, заўважаць, тады ўжо Манюкін ніколі не зманіць і праўды не скажа.

I тут з нейкай ямы вылазіць велізарны, са страшнымі ікламі і даўжэзным хвастом, люцыпар. Відаць, старшы, бо прыціхлі чэрці, не пішчаць, не кукарэкаюць.

— Хто табе так усыпаў? — пытае чорт.

— Сам сабе, сам сабе, — кажа хлопчык.

— Так яму і трэба, так яму і трэба, калі сам сябе б'е, — заверашчалі чэрці.— Трэба яшчэ дабавіць дурню…

Я ціхенька адпоўз ад паляны, вільнуў у кусты і задаў лататы.

Чароўная зямля

Ці бачылі вы, жэўжыкі, сапраўднае балота? На Ніўках, кажаце. Хе-хе, хіба ж гэта балота? Звычайная лужына. I за рэчкай не балота. Тузін кусцікаў і гэтулькі ж купін. Ды і жаб паўсотні ці набярэцца, добраму буслу на раз паснедаць.

А ці бачылі вы бяздонную багну, непраходную дрыгву і чортава вока, яму бяздонную, зацягнутую ржавай вадой з сіняватымі плямамі? Трапіць у яе чалавек ці звер — не вырабіцца. Зацягне, засмокча навек.

Вось такое балота было ў нас за грэбляй. Там толькі вужы і гадзюкі вадзіліся ды дзень і ноч кружылі хмары камароў.

За балотам пачынаўся лес, а за ім поле. Харошая зямля, тлустая, хоць на хлеб маж. На такой і пшанічка ўродзіць, і ячмень, пра жыта і гаварыць не даводзіцца. Ды вось бяда, не дабрацца туды з канём і плугам. Не пускае дрыгва. З усіх бакоў падперазала той лес і зямлю, як страшны цэрбер, ахоўвае.

А мне ўжо не спалася начамі: глядзеў на сцяну, а бачыў перад сабою пшанічнае поле. Надта ўбілася ў галаву завалодаць той нічыйнай зямлёй. Ведама, сваёй не меў, парабкаваў усё жыццё на чорта лысага.

Кроў з носа, думаю, а правяду каня праз дрыгву. А я, мае вы саколікі, хоць і маладзён тады быў, але кемкім слыў і смелым. Ламаў галаву, ламаў і прыдумаў. У лес паехаў, цэлы воз лыка надраў, дубцоў лазовых нарэзаў. Сеў дома лапці плесці. Прама скажу — незвычайныя лапці — круглыя, большыя за рэшата. Смяяліся людзі: маўляў, здурэў Манюкін.

— Ці не слана ты ў іх абуваць думаеш? — кпілі пры сустрэчы. — Нібыта ж яны не водзяцца ў нас.

Вось здзівіліся б, каб даведаліся, для чаго мне такія велічэзныя лапці.

Рана-раначкам, каб ніхто не заўважыў, пад'ехаў я да грэблі, абуў каня ў лапці, сам абуўся, і пайшлі мы праз балота. Наперадзе іду з жэрдкай, каня за сабой вяду. Хоць і ходжаная сцяжынка, але не дай бог аступіцца: сам загінеш і каня загубіш. Глядзець ды глядзець трэба. Асцярожна ступаю, жэрдкай дно мацаю… Думаю, хаця б якая птушка каня не спудзіла. Ды, дзякуй богу, пранесла ліха. Пераправіліся.

Змайстраваў я, гэта, будан з жэрдак і лапак яловых. Днём ару, ноччу адпачываю. I дзень так, і два. На трэці выйшаў з будана яшчэ да сонца. Спаласнуў расой твар, памахаў рукамі, каб сон прагнаць. Чую, нехта сапе над вухам. Аглянуўся — і ледзь не абамлеў. Прама ў вочы мядзведзь пазірае. Хачу падняць руку, каб перахрысціць лоб перад смерцю, і не магу. Ці доўга мы так стаялі — не ведаю. Павярнуўся я, як не жывы (што будзе, тое і будзе, думаю), і пайшоў у будан. Іду, і здаецца, мядзведзь скочыць на спіну. Не скача. Залез я ў будан. Сяджу ні жывы ні мёртвы. Тут і ...




Хочаце даведацца, як дзед Манюкін змагаўся з нячысцікамі, шчасліва рыбачыў, хітра ратаваўся ад мядзв
3%
Хочаце даведацца, як дзед Манюкін змагаўся з нячысцікамі, шчасліва рыбачыў, хітра ратаваўся ад мядзв
3%