Пад знакамі Арла й Пагоні
4%

Читать онлайн "Пад знакамі Арла й Пагоні"

Автор Сакрат Яновіч

Сакрат Яновіч

ПАД ЗНАКАМІ АРЛА Й ПАГОНІ

Падрыхтаванае на падставе: Сакрат Яновіч, Пад знакамі Арла й Пагоні — Крынкі: Stowarzyszenie Villa Sokrates, 2003. — 120 с.

ISBN 83-913706-3-1

Рэдактар: Ніна Баршчэўская

© Камунікат.org, 2012

Ад Аўтара

Кніжка „Пад знакамі Арла й Пагоні” ўяўляе сабою збор кароткіх гутарак, прысьвечаных польска-беларускім суадносінам у гісторыі. Гэта ня выклад гісторыі Беларусі, але вольны пераказ цікавейшых момантаў у фармаваньні беларускай нацыянальнай сьвядомасьці, культуры, таксама пад уплывам палякаў; менавіта - момантаў, якія павінны зацікавіць Шаноўнага Чытача й заахвоціць да заглыбленьня ў родную мінуўшчыну.

Беларусы фармаваліся пад заходнім уплывам (а ня ўсходнім), галоўным чынам праз польскае пасярэдніцтва, найперш у рамках Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў. Расейскія ўзьдзеяньні не адыгрывалі тады істотнай ролі ў Белай Русі з увагі на азіяцкую адсталасьць і прымітывізм самое Расеі.

Нацыя як найвышэйшая форма разьвіцьця эт-нічнае супольнасьці — гэта тыпова эўрапейская зьява. Без нацыянальнае сьвядомасьці немагчымы цывілізацыйны рост. Несьвядомых сваіх каранёў чакае альтэрнатыва — альбо асыміляцыя ў чужароднасьць, альбо адстой.

Трэцяга выхаду не існуе.

Сакрат Яновіч

1. Пачаткі

Беларуска-польскія сувязі ў літаратуры, як і ў культуры наогул, маюць сярэдневяковую традыцыю. Іх пачаткаў трэба шукаць у палітычным яднаньні паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Польскай Каронай часоў караля Ягайлы. Саюз, у які ўваходзілі гэтыя дзьве дзяржавы, натуральным чынам выклікаў супольнасьць галоўных мэтаў у іхнай дзейнасьці, што й абумоўлівала працэс фармаваньня адзінага лёсу. І хоць да шчыльнай фэдэрацыі, званай Люблінскай вуніяй, заставалася больш за паўтары сотні гадоў, узаемныя ўплывы, асабліва ў сфэры духоўнасьці братніх народаў, нарасталі хуткімі тэмпамі. На працягу цікавага нам XV стагодзьдзя яны былі аднак слаба дакумэнтаваныя з прычыны надзвычай вузкай элітарнасьці пісьма. Тады здаралася, што нават манархі здолелі толькі падпісацца на патрэбным указе... Ва ўмовах адсутнасьці друку кніга каштавала даражэй за золата.

Пісьмовая культура Польшчы тае эпохі разьвівалася ў рамках латыні, а ў Вялікім Княстве Літоўскім абавязвала царкоўна-славянскае выслоўе. Чытаць і сяк-так пісаць умелі тады ксяндзы й папы, а таксама манахі, ад якіх вучыліся гэтага некаторыя вяльможы й баяры, замажнейшыя шляхцічы. Асьвета не лічылася абсалютна кожнаму неабходнай у зямным жыцьці: у лепшым выпадку была яна патрэбнай для чытаньня сьвятое кніжыцы або дзяржаўнага закону, пэргамэнту з каралеўскай канцылярыі, ці права на маёмасную ўласнасьць. Мала інакш жыла ўся тагачасная Эўропа.

Старабеларуская мова й творчасьць на ёй, як і старапольская, высьпявалі ў асноўным па?за запісам, ананімна. Але ад Захаду ўжо набліжаўся пералом у культурным побыце цэлых народаў — Рэнэсанс, у якім шырокія слаі насельніцтва адчулі вялікую прагу да ведаў, адукаванасьці. Знакаміта паспрыяла гэтай зьяве вынаходніцтва Гутэнбэргам шрыфту й заснаваньне першых друкарняў, якія масава выпускалі папяровыя ды недарагія кнігі. Рэвалюцыя ў сьвядомасьці прыйшла на нашыя землі ўсё ж пазьней.

У самым магутным у Белай Русі горадзе Полацку, што на Дзьвіне, у купецкай сям’і Лукі Скарыны нарадзіўся каля 1490 году сын, якога ахрысьцілі імем Францішак. Род гэты славіўся, несумненна, сваім багацьцем, маючы прыбыткі ня зь нейкага дробнага, мясцовага значэньня, гандлю, але з абаротаў у кантынэнтальным руху тавараў (прыкладам кажучы, гісторыкі ўстанавілі арганізацыю Скарынічамі ўласнае факторыі аж у Познані, адкуль выяжджалі абозы з дабром у Нямеччыну і ў Данію). Яшчэ бязвусым юнаком Францішак Скарына пайшоў вучыцца ў Кракаўскую Акадэмію — адзіны ў тую пару ўнівэрсытэт на неэўрапеізаваным усходзе славяншчыны, калі памятаць, што з гары Вавэль бачыліся прыкарпацкія царкоўкі галіцкіх русінаў-лэмкаў.

І адразу натыкаемся на некалькі загадак, ня высьветленых па сёньняшні дзень, у жыцьцяпісе гэтай геніяльнай у гісторыі Беларусі постаці. І так, найпершая: адкуль у яго тыпова каталіцкае імя Францішак, і то далёка не ў арыстакратычным доме? Рыма-каталіцтва на тым сутыку стагодзьдзяў было мінімальна пашыраным і ў літоўскіх вярхох, а звычайны народ спакваля вызнаваў праваслаўе (акрамя Жамойці). Будучы перакладчык на старабеларускую мову Бібліі ніколі не называў сябе палякам. І наступная, інтрыгуючая нас, няяснасьць: якім чынам у хлапечым узросьце спазнаў ён лацінскае чытаньне й пісаньне, без чаго не магло быць і гутаркі аб выезьдзе на навуку ў Кракаў, дзе па-польску не выкладалі, і не было нават думкі ўводзіць нацыянальны слоўнік у адукацыйны ўжытак (нелацінскі кніжнік, Мікалай Рэй, зьявіўся толькі праз пакаленьне, клічучы: Палякі — ня гусі, сваю мову маюць!).

Тым ня менш, не чакаючы спадзяваных адкрыцьцяў скарыназнаўцаў, мы ня зробім памылкі, калі скажам, што веліч таленту Францішка Скарыны абудзілася й рэалізавалася ў рэшце рэшт у выніку зьяўленьня менавіта польскіх уплываў, выходзячы насустрач якім інтэлектуальна ўражлівая асоба атрымлівала магчымасьці дзеля разумовага працэсу. Іншага шляху далучэньня Беларусі да цывілізаваных краінаў не існавала.

У гэтым месцы даходзім упрытык да праблемы, наступіўшай праз век пасьля, палянізацыі. Аб тым, што праходзіла яна не пад нейкім татальным прымусам, але як прыродная перавага культурна мацнейшага над слабейшым, няхай сьведчыць той факт, што авалодала неўзабаве й царскім дваром Раманавых у Крамлі: сам Пётр І у маладосьці дэклямаваў польскія вершы — такая цана адсталасьці. І Польшча раней заплаціла яе, паступова пераўтварыўшыся ў нямецкамоўную правінцыю, разам з тым жа Кракавам, у якім славуты Пётр Скарга выпрасіў у караля даць суровы загад, каб хоць у адным тутэйшым касьцёле гаварыў ксёндз казань па-польску. Высокі вал культуры каціўся ад Італіі, Францыі, цераз Нямеччыну ды Аўстрыю.

Польскія словы або й фразы пранікалі ў беларускае маўленьне, вядома, часьцей. Напрыклад: выволаць, гжэчны, дажывотны, захавацца, кшталцоны, маетнасьць, малжонак, панна, панства, пекны, цо. Дастаткова зазірнуць у Статут Вялікага Княства Літоўскага, каб пераканацца ў мностве палянізмаў, якія не зьявіліся зь дня на вечар, а ўкараніліся пры жыцьці яшчэ папярэдніх пакаленьняў. Ня ўсе прыняліся, а перанятыя падлягалі пазьнейшым зьменам у адпаведнасьці з нормамі беларускага маўленьня: Сэйм мадыфікаваўся ў Сойм, пенкны — у пекны, маетнасьць — у маёмасьць. Польская мова займела ад беларускай параўнальна мала, аднак беларусізмы бытуюць у ёй і па сёньняшні час, аб чым маюць прыблізнае ўяўленьне цяпер выключна філёлягі. Папулярнымі запазычаньнямі зь Белай Русі лічацца словы: haіas, harowaж, hodowla, hulaka, odyniec, pohulanka ды сумежныя зь імі формы.

2. Далучэньне

Бяз кніжкі няма культуры. Непісьменны чалавек нічога не пабудуе вышэй фальклёру, народнага сьветабачаньня. Таму невыпадкова інтэнсіўнасьць узьніканьня нацыяў на кантынэньце добра ілюструе мапа разьмяшчэньня на ім друкарняў, асяродкаў кнігадрукаваньня. На пераломе XV і XVІ стагодзьдзяў працавалі ўжо сотні станкоў: у паўночнай Італіі, паўднёвай Нямеччыне, Францыі, Нідэрляндах і Англіі. На ўсход ад іх было некалькі ў Чэхіі й літаральна адзін у Польшчы: канкрэтна — у Кракаве, заснаваны немцам Швайпольтам Фіёлем. Няхутка зьявіцца другая тут, яшчэ адна друкарня, у Вільні, устаноўленая пераехаўшым з Прагі Францішкам Скарынаю. А ізаляваная Маскоўская Русь будзе зьнішчаць уласных друкароў, і толькі празь век „з гакам” потым, амаль напярэдадні славутага „швэдзкага патопу”, прычакае першай кніжыцы ў сябе, у Маскве (будзе ёю сьціпленькі букварык).

Старабеларуская культура, разгортваючыся ў непасрэдных кантактах са старапольскаю ды старанямецкаю ў прыбалтыйскай паласе, прайшла ўсе важнейшыя этапы эўрапейскага разьвіцьця — у літаратуры й грамадзкай думцы перш за ўсё, але і ў архітэктуры, асьвеце, прыгожых мастац-твах. Нашы выдатныя людзі шмат у чым апярэдзілі дагэтулешнія дасягненьні, прыкладам, у закона-творстве, складаючы нечуваную дасюль у Эўропе сваеасаблівую канстытуцыю — менавіта Статут Вялікага Княства Літоўскага, якім моцна пакарысталіся ў выпрацоўцы свайго права не адны палякі, але таксама немцы зь нідэрляндцамі.

У старажытнай Беларусі адбываўся сынтэз грэка-бізантыйскай і заходне-эўрапейскай культурных плыняў. Гэткая зьява скрыжаваньня як надзвычай пладаносная ў чалавечай духоўнасьці спарадзіла творчага гіганта Францішка Скарыну, а побач зь ім і Міколу Гусоўскага, у той час вядомага ў сьвеце паэта й гуманіста. На жаль, біяграфічных зьвестак пра яго зусім мала. Вучоныя мяркуюць на падставе зьместу паэтычных твораў гэтага стваральніка новалацінскай літаратуры на славянскім усходзе, што нарадзіўся ён недзе ў магілёўскім Прыдняпроўі... У сьвет вывеў яго Вітэльюс — сакратар вялікакняжацкай канцылярыі ў Вільні, біскуп з надвісьленскага Плоцка. Ён гэта натхніў — немаладога ўжо — Гусоўскага напісаць незабыўную паэму Песьня пра зубра, выдадзеную ў 1523 годзе ў Польшчы. Зь ягонай спадчыны чэрпалі польскія літаратары: аўтар Чырвонай Русі Сэбастыян Кляновіц, а найбольш поўна ўзяў Адам Міцкевіч, працуючы над эпапеяй Пан Тадэвуш.

У кракаўскі пэрыяд жыцьця Мікола Гусоўскі перапрацоўваў свае ранейшыя творы й ствараў наступныя, як, напрыклад, дайшоўшую да нас паэму Новая й славутая перамога над туркамі ў ліпені месяцы, складзеную ім за адзін дзень — як мы сказалі б — па гарачых сьлядох здарэньняў, у 1524 годзе. Адчувальна паўплываў ён на разьвіцьцё жанру гераічнай паэмы й хронікі ў польскай літаратуры, між іншым, у творчасьці выдатнага Яна Каханоўскага, а ...




Кніжка „Пад знакамі Арла й Пагоні” ўяўляе сабою збор кароткіх гутарак, прысьвечаных польска-беларуск
4%
Кніжка „Пад знакамі Арла й Пагоні” ўяўляе сабою збор кароткіх гутарак, прысьвечаных польска-беларуск
4%